Η Βλάχικη Λεγεώνα και η αποσχιστική της δράση στην Ελλάδα

Η Βλάχικη Λεγεώνα ή Λεγεώνα των Βλάχων ήταν ένοπλη και πολιτική οργάνωση που έδρασε την περίοδο 1941-1943 στην κατεχόμενη Ελλάδα. Ανήκε στο χώρο των δωσιλογικών – προδοτικών οργανώσεων (δηλαδή συνεργάστηκε με τους κατακτητές) και είχε αποσχιστική δράση. Συγκεκριμένα, επιδίωκε να δημιουργήσει ανεξάρτητο κράτος των Βλάχων (με την ονομασία «Πριγκιπάτο της Πίνδου») μέσα στο έδαφος της Ελλάδας.

Για να επιτύχει το στόχο της, η Βλάχικη Λεγεώνα συνεργάστηκε αρμονικά με τη φασιστική κυβέρνηση της Ιταλίας και της Ρουμανίας. Οι δύο ηγετικές φυσιογνωμίες της Λεγεώνας, ο Αλκιβιάδης Διαμάντης και ο Νικόλαος Ματούσης, προκειμένου να μπορέσουν να επανδρώσουν τη Λεγεώνα εκμεταλλεύτηκαν το μεγάλο πρόβλημα της πείνας που αντιμετώπισαν οι Έλληνες την περίοδο της κατοχής. Μπαίνοντας κανείς στη Λεγεώνα είχε τη δυνατότητα να παραλάβει μια ποσότητα τροφίμων ή να αρπάξει τρόφιμα και άλλα αγαθά από πολίτες που κατά καιρούς έβλεπαν τους ένοπλους Λεγεωνάριους να κάνουν εφόδους στα σπίτια τους και πλιάτσικο.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία που πρόσφερε ο Αδάμος Μπίλιας, κάτοικος Λάρισας, Βλαχόφωνος, Λεγεωνάριος και υπασπιστής του Ματούση, η Λεγεώνα επανδρώθηκε με διάφορους εγκληματίες. Αναφέρει συγκεκριμένα ότι : «… [ο Διαμάντης] βρήκε λωποδύτες, εμάς, άνοιξε τις φυλακές, έβγαλε ληστές και ληστοτρόφους από μέσα και διοργάνωσε αποτυχημένο πράμα, αυτό [δηλαδή τη Λεγεώνα].».

Δημιουργός της Λεγεώνας των Βλάχων (που υποτίθεται ότι θα αποτελούσε τη συνέχεια της 5^ης Ρωμαϊκής Λεγεώνας) και υποκινητής της αυτονομιστικής κίνησης ήταν ο γεννημένος στη Σαμαρίνα Γρεβενών Αλκιβιάδης Διαμάντης (1893-1948), ο οποίος είχε εξασφαλίσει την υποστήριξη των Ιταλών. Αυτός επινόησε για τον εαυτό του τον τίτλο του «Αρχηγού και εκπροσώπου των Βλάχων της κάτω Βαλκανικής». Τη δράση του Διαμάντη και της Λεγεώνας των Βλάχων καταδίκασε η «Ένωση Ελλήνων Κουτσοβλάχων» και αναφέρθηκε και στην εγκληματική δράση των Λεγεωνάριων λέγοντας ότι : «ελεηλάτησαν σπίτια, λήστεψαν προϊόντα πτωχών αγροτών και κτηνοτρόφων, έκαναν αναγκαστική συγκέντρωση του γάλακτος και των μαλλιών και των σφαγίων σε εξευτελιστικές τιμές, εξόρισαν και βασάνισαν του αντιφρονούντας, επρόδωσαν κατόχους όπλων και στρατιωτικών ειδών, παρέδωσαν εις την κτηνώδη διάθεσιν των κατακτητών φασιστών τιμίους συμπατριώτας, που πέθαναν από τα βασανιστήρια..». Σύμφωνα με υπολογισμούς ενός στελέχους του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ, το 1942 υπήρχαν συνολικά 2.500 ένοπλοι Λεγεωνάριοι.

Ένα άλλο ηγετικό στέλεχος της Λεγεώνας ήταν ο Νικόλαος Ματούσης (1899 - 1991), βλαχόφωνος δικηγόρος που συνεργάστηκε με τον αυτονομιστή Αλκιβιάδη Διαμάντη. Σπούδασε στη Νομική και έγινε μέλος του ΚΚΕ, αλλά στην πορεία διαγράφτηκε από το κόμμα. Αργότερα εντάχθηκε στο Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας, αλλά διαγράφτηκε και από αυτό. Επί δικτατορίας Μεταξά ανέπτυξε φιλικές σχέσεις με τον υπουργό Κωνσταντίνο Μανιαδάκη. Το 1941 συνάντησε στη Λάρισα τον Αλκιβιάδη Διαμάντη. Φορούσε στολή Ιταλού αξιωματικού και εκδήλωνε το θαυμασμό του για το Γ’ Ράιχ. Το 1943 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και εντάχθηκε στη ναζιστική οργάνωση ΟΠΝΕ (Οργάνωσις Πρωτοπόρων Νέας Ευρώπης). Έπειτα κατέφυγε στη Ρουμανία, όπου συνελήφθη το 1948 από τις κομμουνιστικές αρχές και φυλακίστηκε. Παραδόθηκε από τη Ρουμανία που ήταν φυλακισμένος στις ελληνικές αρχές στις 13 Μαΐου 1964. Έμεινε στις φυλακές Αβέρωφ μέχρι τις 25 Ιουνίου 1964, οπότε αποφυλακίστηκε. Για το θέμα του δοσιλογισμού παραπέμφθηκε σε δίκη. Τα πράγματα εξελίχθηκαν ιδιαίτερα ευνοϊκά για αυτόν. Το δικαστήριο αποφάσισε παύση της ποινικής του δίωξης λόγω παραγραφής στις δύο κατηγορίες συνεργασίας με τον εχθρό, διατήρηση των αποφάσεων δήμευσης της περιουσίας του και αθώωση στις κατηγορίες ότι παρείχε πληροφορίες στον εχθρό. Αφέθηκε ελεύθερος. Αργότερα υποστήριξε τη χούντα των συνταγματαρχών. Πέθανε στη στις 11 Μαρτίου 1991.

Στο σημείο αυτό, θα παραθέσουμε ένα χρονικό των σημαντικότερων γεγονότων που σχετίζονται με τη Βλάχικη Λεγεώνα.

1917 : Ο Αλκιβιάδης Διαμάντης, επικεφαλής μιας ομάδας ενόπλων βλαχόφωνων και υπό την προστασία Ιταλών στρατιωτών, διακηρύσσει, στη Σαμαρίνα, την ίδρυση του «Πριγκιπάτου της Πίνδου», με πρωτεύουσα τη Σαμαρίνα. Ύστερα από διαμαρτυρία της ελληνικής κυβέρνησης και επέμβαση των Συμμάχων, οι ιταλικές δυνάμεις αποχωρούν, μαζί με τους αυτονομιστές – αποσχιστές, οι οποίοι καταδικάζονται από την ελληνική δικαιοσύνη.

1926 : Οι καταδικασθέντες αυτονομιστές – αποσχιστές αμνηστεύονται από την ελληνική κυβέρνηση και επιστρέφουν στην Ελλάδα. Ο Αλκιβιάδης Διαμάντης εμφανίζεται στην Αθήνα ως εμπορικός αντιπρόσωπος ρουμανικών εξαγωγικών οίκων και εγκαθίσταται σε γραφεία στο μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού.

1939 : Ο Αλκιβιάδης Διαμάντης φεύγει από την Ελλάδα.

Μάιος 1941: Ακολουθώντας τα ιταλικά στρατεύματα που εισβάλουν στην Ελλάδα, ο Αλκιβιάδης Διαμάντης εμφανίζεται στα Ιωάννινα, όπου τον υποδέχονται πολλοί βλαχόφωνοι, όπως π.χ. ο γιατρός Νικόλαος Μητσιμπούνας.

Καλοκαίρι 1941 : Ο Αλκιβιάδης Διαμάντης επισκέπτεται τη Σαμαρίνα, όπου μαζί με άλλους βλαχόφωνους καταστρώνουν σχέδια δράσης. Μιλάει σε συγκέντρωση Βλάχων βοσκών και τους καλεί να γραφτούν στη Βλάχικη Λεγεώνα και να φτιάξουν δικό τους κράτος με την ονομασία «Πριγκιπάτο της Πίνδου». Επισκέπτεται και άλλα βλαχοχώρια της περιοχής και τα Γρεβενά, όπου τον υποδέχονται οι παλιοί συνεργάτες του, τη Λάρισα, όπου τον καλωσορίζουν οι δικηγόροι Ν. Ματούσης και Δημοσθένης Τσούτρας και ο γιατρός Κωνσταντίνος Τάχας. Επίσης, επισκέπτεται τα Τρίκαλα και την Ελασσόνα. Στο Πραιτώρι της Ελασσόνας οργανώνει μεγάλη συγκέντρωση βλαχόφωνων, στην οποία παρευρέθηκαν και φοιτητές ρουμανικών σχολών καθώς και μπάντα του ιταλικού στρατού.

Σεπτέμβριος 1941 : Ο Αλκιβιάδης Διαμάντης επισκέπτεται τον κατοχικό πρωθυπουργό Τσολάκογλου και του υποβάλει υπόμνημα με ημερομηνία 25-9-1941, στο οποίο περιλαμβάνονται και οι όροι «μιας πραγματικής και ειλικρινούς συνεργασίας μεταξύ του ελληνικού κράτους και του βλαχικού στοιχείου». Επίσης, ο Αλκιβιάδης Διαμάντης κάνει περιοδεία στα χωριά της Πίνδου και στα Γρεβενά. Στα χωριά προβαίνει στο κλείσιμο των ελληνικών σχολείων, ενώ στα Γρεβενά επιβάλλει φορολογία στην κτηνοτροφία 5 δραχμές για κάθε μικρό ζώο.

Οκτώβριος – Δεκέμβριος 1941 : Ο Νικόλαος Ματούσης δεσμεύει γεωργικά προϊόντα σε χωριά του νομού Λάρισας και χορηγεί άδειες οπλοφορίας σε Λεγεωνάριους εθελοντές για καταδίωξη των αντιστασιακών ανταρτών. Οι Λεγεωνάριοι συνεργάζονται με τους Ιταλούς κατακτητές και πετυχαίνουν να διορίσουν συνεργάτες των ως κοινοτάρχες.

6 Ιανουαρίου 1942 : Πρόσκληση επώνυμων βλαχόφωνων Λαρισαίων στα γραφεία της Λεγεώνας και υβριστική ομιλία του Διαμάντη κατά της Ελλάδας.

28 Ιανουαρίου 1942 : Δημοσίευση του Νόμου 942/1942, με τον οποίο δεσμεύτηκε η γαλακτοπαραγωγή. Η Λεγεώνα, με Λεγεωνάριους στις επιτροπές που όριζαν τους δικαιούχους τυροκόμησης, παρέχει άδειες σε δικούς της ανθρώπους και με ανταλλάγματα.

Μάρτιος 1942 : Η Λεγεώνα εκδίδει το Μανιφέστο των Βλάχων με ημερομηνία 1-3-1942 και με διαταγή των Ιταλών κατακτητών δημοσιεύεται στις θεσσαλικές εφημερίδες.

Απρίλιος 1942 : Σύσκεψη στο Μέτσοβο των Διαμάντη και Ματούση με ρουμανοδιδασκάλους των Ιωαννίνων και άλλων πόλεων, στους οποίους εισηγούνται την υπαγωγή των ρουμανικών σχολείων στη δικαιοδοσία της Ιταλίας. Η πρόταση υιοθετείται από τους δασκάλους των ρουμανικών σχολείων Ιωαννίνων, αλλά απορρίπτεται από τους άλλους. Δημοσιεύεται το Ν.Δ. 1207/14-4-1942, με το οποίο επιβάλλεται στα αλωνιστικά συγκροτήματα παρακράτηση επί των δημητριακών που αλωνίζουν.

Μάιος 1942 : Ο Αλκιβιάδης Διαμάντης επισκέπτεται τη Βέροια και τη Θεσσαλονίκη.

19 Ιουνίου 1942 : Ο Αλκιβιάδης Διαμάντης εγκαταλείπει την Ελλάδα και καταφεύγει στη Ρουμανία, βλέποντας την οριστική διάψευση των προσδοκιών του. Το 1948 συνελήφθη από τις αρχές της κομμουνιστικής Ρουμανίας.

Καλοκαίρι 1942 : Λεγεωνάριοι συμμετέχουν στις στρατιωτικές επιχειρήσεις των Ιταλών κατά διαφόρων χωριών, όπου ψάχνουν να ανακαλύψουν κρυμμένα όπλα και καταζητούμενους. Πλιατσικολογούν, διώκουν, συλλαμβάνουν, βασανίζουν και σκοτώνουν Έλληνες πολίτες.

Νοέμβριος – Δεκέμβριος 1942 : Αντιστασιακές οργανώσεις αρχίζουν να εξοντώνουν όσους Λεγεωνάριους αρνούνται να παραδώσουν τα όπλα τους και να αποχωρήσουν από τη Λεγεώνα.

8 Φεβρουαρίου 1943 : Στη Λάρισα εμφανίζεται το πρώτο οργανωμένο στρατιωτικό τμήμα της Λεγεώνας, με επικεφαλής το Γεώργιο Μητσιμπούνα. Τη στρατιωτική εκπαίδευση αυτού του ένοπλου τμήματος ανέλαβε ο Ιταλός λοχαγός Σπατάρους.

Μάρτιος 1943 : Οι Λεγεωνάριοι των Γρεβενών εγκαταλείπουν την πόλη ακολουθώντας την ιταλική φρουρά που αποχώρησε και εγκαθίστανται στη Θεσσαλονίκη. Επίσης, πραγματοποιούνται επιδρομές Ιταλών και Λεγεωνάριων στο Δομένικο, στο Δαμάσι και στην Τσαριτσάνη Λάρισας, όπου λεηλατούν και καίνε σπίτια, συλλαμβάνουν, βασανίζουν και σκοτώνουν τους κατοίκους.

Καλοκαίρι 1943 : Οι Λεγεωνάριοι συγκεντρώνονται στη Λάρισα. Ο Βασίλης Ραποτίκας συλλαμβάνεται στη Λάρισα από άνδρες των αντιστασιακών οργανώσεων και εκτελείται. Ο Νικόλαος Ματούσης εγκαταλείπει τη Λάρισα και εγκαθίσταται στην Αθήνα.

Σεπτέμβριος 1943 : Οι εναπομείναντες Λεγεωνάριοι, με τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, διαλύονται. Κάποιοι παραδίδονται με τον οπλισμό τους στους άνδρες των αντιστασιακών οργανώσεων, άλλοι προσχωρούν στη δοσιλογική οργάνωση ΕΑΣΑΔ και όσοι καταφεύγουν στη Θεσσαλονίκη εντάσσονται στο τάγμα βλαχόφωνων του Παναγιώτη Σίμου, το οποίο συγκροτήθηκε με τη βοήθεια των Γερμανών. Ο Νικόλαος Ματούσης στην Αθήνα, μαζί με άλλους ομοϊδεάτες του, προσχωρεί στη ναζιστική οργάνωση ΟΠΝΕ (Οργάνωσις Πρωτοπόρων Νέας Ευρώπης).

Φθινόπωρο 1943 : Ο Νικόλαος Ματούσης εγκαταλείπει την Αθήνα και καταφεύγει στη Ρουμανία.

Οκτώβριος 1945 : Αρχίζουν οι δίκες των δοσιλόγων Λεγεωνάριων στα Ειδικά Δικαστήρια Δοσιλόγων.

23 Ιανουαρίου 1946 : Οι πρωτεργάτες της Λεγεώνας καταδικάζονται με την υπ’ αριθμόν 35/1946 απόφαση του Ε.Δ.Δ. του Εφετείου της Λάρισας. Οι Αλκιβιάδης Διαμάντης, Νικόλαος Ματούσης και Δημοσθένης Τσούτρας καταδικάζονται ερήμην σε θάνατο.

9 Ιουλίου 1948 : Ο Αλκιβιάδης Διαμάντης (που είχε συλληφθεί στις 21 Φεβρουαρίου 1948) πεθαίνει ενώ βρισκόταν κρατούμενος των αρχών της κομμουνιστικής Ρουμανίας.

Μάιος 1964 : Ο Νικόλαος Ματούσης εκδίδεται από τη Ρουμανία στην Ελλάδα και επιστρέφει στην Αθήνα. Το δικαστήριο αποφασίζει την παύση της ποινικής του δίωξης λόγω παραγραφής των αδικημάτων για τα οποία κατηγορείται. Αποφυλακίζεται από τις Φυλακές Αβέρωφ στις 25 Ιουνίου 1964.

11 Μαρτίου 1991 : Ο Νικόλαος Ματούσης πεθαίνει σε ηλικία 91 ετών.

Ρόζα Σάνινα. Η σκοπεύτρια που έτρεμαν οι ναζί

Μια από τις πιο επικίνδυνες για το στρατό της Ναζιστικής Γερμανίας γυναίκες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν η θρυλική Roza Shanina (Ρόζα Σάνινα) (1924-1945). Η συγκεκριμένη Ρωσίδα υπήρξε μια από τις ικανότερες σκοπεύτριες του Κόκκινου Στρατού, με αξιοθαύμαστες επιδόσεις στα πεδία των μαχών. Το παρακάτω κείμενο αποτελεί ένα μικρό φόρο τιμής σε αυτήν αλλά και στις πολυάριθμες γυναίκες που θυσιάστηκαν στον αγώνα κατά του φασισμού και του ναζισμού.

Η Ρόζα Σάνινα γεννήθηκε στις 3 Απριλίου 1924 στο χωριό Yedma της βορειοδυτικής Σοβιετικής Ένωσης (ΕΣΣΔ). Πήρε το όνομά της από την κομμουνίστρια επαναστάτρια Rosa Luxemburg, η οποία ήταν ιδρυτικό στέλεχος του ΚΚ Γερμανίας. Είχε έξι αδέλφια, ενώ παράλληλα οι γονείς της μεγάλωναν και 3 ορφανά παιδιά.

Ήταν ψηλή, ξανθιά, με γαλάζια μάτια και δυναμικό χαρακτήρα. Αφού τελείωσε τη φοίτησή της στο σχολείο της περιοχής της, σε ηλικία 14 χρονών, παράκουσε τις συμβουλές των γονιών της και περπάτησε περίπου 200 χιλιόμετρα μέσα στα παγωμένα δάση για να φτάσει στον κοντινότερο σιδηροδρομικό σταθμό, που θα τη μετέφερε στην πόλη Arkhangelsk, ώστε να μπορέσει εκεί να συνεχίσει τις σπουδές της.

Δεν ήταν η μοναδική φορά που χρειάστηκε να περπατήσει τεράστιες αποστάσεις για να μορφωθεί. Αξίζει να αναφέρουμε ότι για μια περίοδο αναγκαζόταν να περπατάει καθημερινά 13 χιλιόμετρα για να πάει στο Γυμνάσιο. Παράλληλα, είχε αναλάβει να φροντίζει την άρρωστη θεία της, Agnia Borisova.

Παρά τις δυσκολίες, η νεαρή Ρόζα Σάνινα συνέχισε τις σπουδές της. Το 1938 εντάχθηκε στην Κομσομόλ (Komsomol), δηλαδή στη Νεολαία του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ) και στις 11 Σεπτεμβρίου 1941 άρχισε να εργάζεται ως νηπιαγωγός στο Arkhangelsk. Τα πρωινά τα πέρναγε στη δουλειά και τα βράδια στο σπίτι μελετώντας. Επίσης, της άρεσε πολύ το άθλημα του βόλεϊ (volleyball).

Εκείνη την περίοδο η νεαρή Ρόζα γνώρισε τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τις ολέθριες συνέπειές του. Είδε τη Ναζιστική Γερμανία του Χίτλερ να εισβάλει στην πατρίδα της και το Arkhangelsk να βομβαρδίζεται από τα αεροπλάνα της Luftwaffe (Πολεμική Αεροπορία της Ναζιστικής Γερμανίας). Δύο αδέλφια της είχαν καταταγεί εθελοντικά στον Κόκκινο Στρατό (Red Army) και η ίδια θα ακολουθούσε το παράδειγμά τους.

Ο Δεκέμβριος του 1941 ήταν ο πιο καθοριστικός μήνας για τη ζωή της. Παίρνοντας στα χέρια της ένα γράμμα που την ενημέρωνε ότι ο 19χρονος αδελφός της, Mikhail, σκοτώθηκε στην πολιορκία του Λένινγκραντ, η 17χρονη Ρόζα αποφάσισε να καταταγεί εθελοντικά στον Κόκκινο Στρατό. Χωρίς να φοβάται για τη ζωή της, θεώρησε ύψιστο καθήκον να υπερασπιστεί την πατρίδα της από τους ναζιστές εισβολείς και να πάρει εκδίκηση για τα συνολικά τρία αδέλφια της που σκοτώθηκαν στον πόλεμο.

Άρχισε να μαθαίνει σκοποβολή σε ένα σκοπευτήριο και στις 22 Ιουνίου 1943 έγινε δεκτή στο πρόγραμμα Vsevobuch για την καθολική στρατιωτική εκπαίδευση. Της επέτρεψαν να εγγραφεί στη Γυναικεία Ακαδημία Ελευθέρων Σκοπευτών, όπου συνάντησε την Aleksandra "Sasha" Yekimova και την Kaleriya "Kalya" Petrova, οι οποίες έγιναν φίλες της. Είχε εξαιρετικά εύστοχες βολές και αποφοίτησε από την Ακαδημία με άριστα. Αν και της πρότειναν να μείνει στην Ακαδημία ως εκπαιδεύτρια, η Ρόζα προτίμησε να πάει στα πεδία των μαχών και να αποδείξει σε όλους ότι είναι μια ικανότατη ελεύθερη σκοπεύτρια (sniper) της Σοβιετικής Ένωσης. Υπολογίζεται ότι την περίοδο 1941-1945 έδρασαν συνολικά 2.484 ελεύθερες σκοπεύτριες του Κόκκινου Στρατού.

Στις 2 Απριλίου 1944 η 20χρονη Ρόζα, με το βαθμό του λοχία, εντάχθηκε στην 184^η Μεραρχία Τυφεκιοφόρων, όπου είχε δημιουργηθεί μια ξεχωριστή διμοιρία γυναικών ελεύθερων σκοπευτών. Έγινε διοικητής της διμοιρίας και τρεις μέρες αργότερα, νοτιοανατολικά του Vitebsk, η Ρόζα σκότωσε τον πρώτο Γερμανό στρατιώτη. Το επόμενο διάστημα, οι επιδόσεις της στα πεδία των μαχών ήταν τόσο υψηλές που η φήμη της άρχισε να εξαπλώνεται και εκτός Σοβιετικής Ένωσης και ο αριθμός των θυμάτων της να αυξάνεται.

Μετά τη μάχη του Στάλινγκραντ γίνεται η πρώτη Σοβιετική γυναίκα ελεύθερη σκοπευτής που της απονέμεται το στρατιωτικό μετάλλιο της τιμής. Σύμφωνα με την έκθεση του Ταγματάρχη Degtyarev, μεταξύ 6 και 11 Απριλίου 1944, η Ρόζα σκότωσε 13 στρατιώτες της Ναζιστικής Γερμανίας. Μέχρι το Μάιο του 1944, ο αριθμός των θυμάτων της είχε ανέλθει σε 17. Στις 9 Ιουνίου του 1944 το πορτραίτο της βρισκόταν στο πρωτοσέλιδο της σοβιετικής εφημερίδας «Unichtozhim Vraga». Σε ένα άρθρο για τα κατορθώματά της στην αμερικάνικη εφημερίδα «US News» το Σεπτέμβριο του 1944, της αποδόθηκε ο χαρακτηρισμός «ο αόρατος τρόμος της Ανατολικής Πρωσίας» (unseen terror of East Prussia).

Συνέχισε να παλεύει στην πρώτη γραμμή και στις 26-28 Ιουνίου 1944 συμμετείχε στην εξουδετέρωση των γερμανικών στρατευμάτων κοντά στο Vitebsk και λίγο αργότερα (Ιούλιος 1944) στον αγώνα για την απελευθέρωση του Vilnius (πρωτεύουσα της Λιθουανίας). Στις 31 Αυγούστου 1944 ο αριθμός των θυμάτων της είχε ανέβει στο 42. Παράλληλα, της άρεσε να γράφει ένα πολεμικό ημερολόγιο και να στέλνει επιστολές στην οικογένειά της και στους φίλους της. Το φθινόπωρο του 1944 έγραψε στο ημερολόγιό της πόση θλίψη της προκάλεσε ο χαμός του αγαπημένου της Misha Panarin. Λίγο αργότερα (Δεκέμβριος 1944), τραυματίστηκε από εχθρικά πυρά στο δεξιό ώμο, αλλά μετά από μια σύντομη νοσηλεία, επανήλθε στην ενεργό δράση.

Ακολουθώντας τη μονάδα της στην προέλαση του «Κόκκινου Στρατού», έφθασε στις 15 Ιανουαρίου 1945 στην πόλη Eydtkuhnen της Ανατολικής Πρωσίας, όπου χρησιμοποίησε μια λευκή στρατιωτική στολή καμουφλάζ. Ο συνολικός αριθμός των θυμάτων της ήταν 59, αλλά παρά τις επευφημίες και το θαυμασμό των συμπολεμιστών της, η Ρόζα Σάνινα φρόντιζε να είναι προσγειωμένη και μετριόφρων. Στις 16 Ιανουαρίου 1945 έγραψε στο πολεμικό της ημερολόγιο : «Τι έχω κάνει πραγματικά ; Τίποτα περισσότερο από αυτό που κάνει ένας Σοβιετικός που υπερασπίζεται τη μητέρα πατρίδα !» και πρόσθεσε το εξής : «Η ουσία της προσωπικής μου ευτυχίας είναι να παλεύεις για την ευτυχία των άλλων». Η ομάδα στην οποία ανήκε, είχε χάσει 72 από τα 78 μέλη της, αλλά η Ρόζα δεν έδειξε να κυριεύεται από φόβο. Ήταν απόλυτα προσηλωμένη σε αυτό που θεωρούσε ότι είναι το καθήκον της.

Στις 27 Ιανουαρίου 1945 τραυματίστηκε σοβαρά στο θώρακα, στην προσπάθειά της να προστατεύσει ένα τραυματισμένο αξιωματικό. Ξεψύχησε την επόμενη μέρα, 28 Ιανουαρίου, κοντά στο κτήμα Richau, 3 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του χωριού Ilmsdorf. Ήταν μόλις 20 ετών.

Ο Ψαρρός, το ΚΚΕ και η αντιστασιακή οργάνωση «Ελευθερία»

Το κείμενο που ακολουθεί είναι μια σύντομη ιστορική αναφορά στο Δημήτριο Ψαρρό, τη δράση του πριν ιδρύσει την οργάνωση ΕΚΚΑ και τη σχέση του με άτομα από το χώρο της αριστεράς. Επειδή τα τελευταία χρόνια ορισμένοι ακροδεξιοί – φασιστικοί κύκλοι πλαστογραφούν την ιστορία και καπηλεύονται τον Ψαρρό, παρουσιάζοντάς τον ως «δεξιό αγωνιστή», πρέπει να κάνουμε μερικές απαραίτητες επισημάνσεις και διευκρινίσεις.

Όπως είναι γνωστό, ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός (1893-1944) υπήρξε μια από τις μεγαλύτερες και τραγικότερες μορφές της Εθνικής Αντίστασης στην Ελλάδα. Ήταν κεντρώος – βενιζελικός και κατά συνέπεια αντιβασιλικός, με απόψεις που προσέγγιζαν αρκετά τη σοσιαλδημοκρατία και διακρίθηκε για τον πατριωτισμό και την εντιμότητά του. Πολέμησε για την Ελλάδα σε πολλές κρίσιμες περιόδους και διακρίθηκε για τον ηρωισμό του στα πεδία των μαχών.

Φοίτησε στη στρατιωτική σχολή Ευελπίδων, από την οποία αποφοίτησε ως Ανθυπολοχαγός Πυροβολικού το 1916. Πήρε διάφορες προαγωγές και το 1931 έφθασε στο βαθμό του Αντισυνταγματάρχη. Έλαβε μέρος στους πολέμους του 1912-1913 ως εθελοντής και στο μακεδονικό μέτωπο κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1916 συμμετείχε στο βενιζελικό κίνημα Εθνικής Αμύνης. Το 1935 πήρε μέρος στο αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα, με αποτέλεσμα να αποταχθεί από το στράτευμα. Διακρίθηκε στα πεδία των μαχών, αλλά διακρίθηκε και για τη μόρφωση και το ήθος του.

Στα δύσκολα χρόνια της κατοχής, ο Ψαρρός αποφάσισε να μην κάτσει με σταυρωμένα τα χέρια, αλλά να ακολουθήσει το δρόμο της Εθνικής Αντίστασης.

Πολλοί αγνοούν ότι ο Ψαρρός διατηρούσε φιλική σχέση με άτομα της αριστεράς και σε ορισμένες περιπτώσεις συνεργάστηκε μαζί τους. Το 1941 συνεργάστηκε με διάφορους αριστερούς στη Θεσσαλονίκη, μεταξύ των οποίων και μέλη του ΚΚΕ, για να φτιάξουν έναν από τους πρώτους πυρήνες αντίστασης.  Στις  15 Μαΐου του 1941 ίδρυσαν στη Θεσσαλονίκη την αντιστασιακή οργάνωση «Ελευθερία», που θεωρείται από πολλούς η πρώτη αντιστασιακή οργάνωση στην Ελλάδα.

Οι συζητήσεις για την ίδρυση της οργάνωσης άρχισαν στα τέλη Απριλίου του 1941, με πρωτοβουλία του Μακεδονικού Γραφείου (ΜΓ) του ΚΚΕ, με υπεύθυνους τον Απόστολο Τζανή, το Σίμο Κερασίδη και το Γιώργο Ερυθριάδη. Συνεργάτες τους σε αυτή την προσπάθεια έγιναν και ορισμένοι δημοκρατικοί αξιωματικοί με επικεφαλής το Δημήτριο Ψαρρό.

Το ιδρυτικό της πρωτόκολλο της «Ελευθερίας» (στις 15 Μαΐου 1941), είχε γραμματέα τον Π. Μπάρμπα και το υπέγραφαν οι Απόστολος Τζανής (μέλος του ΠΓ Ανατολικής Μακεδονίας - Θράκης), Γιάννης Πασαλίδης (μέλος του Σοσιαλιστικού Κόμματος και αργότερα πρόεδρος του αριστερού κόμματος της ΕΔΑ), Σίμος Κερασίδης (μέλος του ΠΓ Ανατολικής Μακεδονίας - Θράκης), Θανάσης Φείδας (μέλος του Αγροτικού Κόμματος), Γιάννης Ευθυμιάδης (μέλος της Δημοκρατικής Ένωσης) και Δημήτρης Ψαρρός. Η οργάνωση «Ελευθερία» ανέπτυξε σοβαρή οργανωτική δράση και ίδρυσε «δεκαρχίες» στην ύπαιθρο. Ορισμένες ομάδες της οργάνωσης εμφανίστηκαν σε διάφορα κέντρα και χωριά της Μακεδονίας.

Τον Ιούλιο του 1941, η οργάνωση άρχισε να προσανατολίζεται σε δυναμικές μορφές αντίστασης, δηλαδή στο σχηματισμό αντάρτικων ομάδων. Ένα μήνα μετά την ίδρυσή της, εξέδωσε και την ομώνυμη εφημερίδα «Ελευθερία», που υπήρξε η πρώτη αντιστασιακή εφημερίδα στην κατεχόμενη Ελλάδα. Ο άνθρωπος που πρωτοστάτησε στην έκδοσή της ήταν ο φοιτητής της νομικής Γιάννης Κανάκης.

Μερικά από τα πιο γνωστά στελέχη της οργάνωσης ήταν ο μηχανικός Νίκος Δηλαβέρης (μετέπειτα γραμματέας του ΕΑΜ Μακεδονίας) και ο κομμουνιστής Αναστάσιος Αναγνωστόπουλος που είχε αποδράσει από το Σανατόριο Ασβεστοχωρίου. Ο Αναγνωστόπουλος μαζί με το Χατζηθωμά Χορμούζη είχε πραγματοποιήσει στις 20 Μαΐου 1941 το πρώτο σαμποτάζ κατά των κατακτητών στην Ελλάδα, καταστρέφοντας τις μηχανές πολλών φορτηγών των Γερμανών στο Κορδελιό και ανατινάζοντας τις εγκαταστάσεις καυσίμων της Βέρμαχτ κοντά στο σιδηροδρομικό σταθμό. Αργότερα, ο Αναγνωστόπουλος συνελήφθη και στις 31 Δεκεμβρίου 1941 εκτελέστηκε από τους Γερμανούς. Λίγο καιρό νωρίτερα, το Νοέμβριο του 1941 είχαν εκτελεστεί οι φοιτητές Ηλίας Καπέσης και Σωκράτης Διορινός που δραστηριοποιούνταν στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Σημαντική συμβολή σε διάφορα σαμποτάζ της «Ελευθερίας» κατά των Γερμανών είχε και ο Απόστολος Τζανής που έπεσε στο τέλος στα χέρια των Γερμανών, οι οποίοι τον παρέδωσαν στους Βούλγαρους και εκείνοι τον εκτέλεσαν.

Ο Ψαρρός καταδιώχθηκε από τα κατοχικά στρατεύματα και αναγκάστηκε να καταφύγει μεταμφιεσμένος στην Αθήνα, όπου μαζί με άλλες προσωπικότητες (όπως π.χ. ο κεντροαριστερός Γεώργιος Καρτάλης) ίδρυσε την αντιστασιακή οργάνωση Ε.Κ.Κ.Α. (Εθνική Και Κοινωνική Απελευθέρωση). Τον Απρίλιο του 1943 συγκροτήθηκε το στρατιωτικό τμήμα της Ε.Κ.Κ.Α. που έγινε γνωστό με το όνομα «5/42 Σύνταγμα Ευζώνων» και ανέπτυξε αξιόλογη αντιστασιακή δράση.

Το αντιστασιακό κίνημα στη Γαλλία και η θρυλική οργάνωση FTP

Το κείμενο που ακολουθεί είναι το αποτέλεσμα της επιθυμίας μας να κάνουμε μια σύντομη ιστορική αναφορά στο αντιστασιακό κίνημα της Γαλλίας και κυρίως στην ένοπλη αντιστασιακή οργάνωση FTP και στη δράση της. Σκοπός μας είναι να αποτίσουμε ένα φόρο τιμής στους ανθρώπους που αφοσιώθηκαν ολόψυχα στον αγώνα κατά του φασισμού και του ναζισμού και έδειξαν ότι η ελευθερία κατακτάται με αγώνες και θυσίες.

Η κατάκτηση της Γαλλίας από τους ναζί και οι διάφορες δωσιλογικές ομάδες

Το 1940 ο στρατός της Ναζιστικής Γερμανίας (γνωστός και ως Βέρμαχτ) κατακτά τη Γαλλία. Η νικηφόρα προέλαση των Ναζί δείχνει ότι η στρατιωτική μηχανή του Χίτλερ είναι αρκετά ισχυρή και όλοι βλέπουν ότι το φάντασμα του ναζισμού αρχίζει να πλανάται σε όλο και περισσότερες χώρες της Ευρώπης.

Ο γαλλικός λαός υποδουλώνεται και υφίσταται όλα τα δεινά της κατοχής. Σε αυτά περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων και οι πολυάριθμες συλλήψεις και εκτελέσεις, οι κατασχέσεις, τα βασανιστήρια κ.α. Οι διάφορες αστυνομικές υπηρεσίες του δωσιλογικής κυβέρνησης του Βισύ εξαπέλυσαν ένα όργιο τρομοκρατίας και είχαν αρκετά στενή συνεργασία με τα γερμανικά SD. Το έργο των Γερμανών κατακτητών φρόντισαν με προθυμία να το διευκολύνουν και διάφορες φασιστικές οργανώσεις και κόμματα όπως :

1) το Parti Populaire Francais, του οποίου ηγέτης ήταν ο Ντοριώ. Διέθετε μάλιστα και πολιτοφυλακή.

2) το Rassemblement National Populaire, με ηγέτη τον Ντεά. Η πολιτοφυλακή του είχε την ονομασία Legion Nationale Populaire.

3) το Parti Franciste, με ηγέτη τον Μπισάρ

4) το Ligue Francaise (Γαλλικός Σύνδεσμος) και άλλα.

Αυτές οι δωσιλογικές – φιλογερμανικές ομάδες φορούσαν συνήθως σκούρα μπλε πουκάμισα και σε πολλές περιπτώσεις οπλίζονταν από τους Γερμανούς κατακτητές.

Το 1943 η δοσιλογική κυβέρνηση του Βισύ δημιούργησε την Milice Francaise (Γαλλική Πολιτοφυλακή), με αρχηγό τον Νταρνάν και κύριο στόχο την εξόντωση των Γάλλων αντιστασιακών. Μια άλλη, λιγότερο σημαντική δωσιλογική ομάδα ήταν η Legion Nordafricaine (Βορειοαφρικανική Λεγεώνα), αποτελούμενη από μουσουλμάνους.

Η Γαλλική Εθνική Αντίσταση και η οργάνωση FTP

Μέσα όμως στο σκοτάδι της κατοχής ξεπρόβαλε και μια αχτίδα φωτός. Ο γαλλικός λαός δεν κάμφθηκε από το κλίμα τρομοκρατίας και τις ποικίλες διώξεις. Ιδρύθηκαν πολυάριθμες αντιστασιακές οργανώσεις από άτομα διαφόρων πολιτικών πεποιθήσεων. Το κίνημα της Αντίστασης άρχισε να μεγαλώνει και να εξαπλώνεται σε διάφορες περιοχές της κατεχόμενης Γαλλίας, δίνοντας ελπίδα στους υπόδουλους πολίτες της χώρας.

Μια από τις διάφορες οργανώσεις που έδρασαν στις τάξεις της Γαλλικής Αντίστασης ήταν και η FTP, στην οποία θα επικεντρώσουμε την προσοχή μας.

H « Francs-tireurs et partisans » (FTP) (Ελεύθεροι Σκοπευτές και Αντάρτες) ήταν ένοπλη αντιστασιακή οργάνωση που έδρασε στη Γαλλία την περίοδο 1941 – 1944. Ιδρύθηκε το 1941 μετά από απόφαση που πήρε το Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας (Parti Communiste Francais). Στόχος της οργάνωσης FTP ήταν να επιφέρει όσο το δυνατόν μεγαλύτερα πλήγματα εναντίον των Γερμανών κατακτητών, αλλά και διαφόρων Γάλλων συνεργατών τους.

Σημαντική συμβολή στον αντιστασιακό αγώνα του FTP είχε το «Εργατικό Κίνημα Μεταναστών», το οποίο εντάχθηκε στο FTP, με την ονομασία «FTP-MOI» και δραστηριοποιήθηκε στην περιοχή του Παρισιού.

Από τα τέλη του 1942, η αντιστασιακή δράση στις πόλεις ανατέθηκε σε αυτή την ομάδα αποφασισμένων και ριψοκίνδυνων μεταναστών, οι οποίοι υπάγονταν στην ηγεσία του ΚΚΓ (Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας), μέσω του Ζακ Ντυκλώ (Jacques Duclos). Ο Jacques Duclos (1896-1975) ήταν επιφανής κομμουνιστής, γεννημένος στη Νότια Γαλλία, πολεμιστής στη μάχη του Βερντέν και Γενικός Γραμματέας του ΚΚΓ την περίοδο 1950-1953.

Ο πιο δυναμικός πυρήνας του FTP-MOI δραστηριοποιήθηκε στο Παρίσι, στην καρδιά της ναζιστικής Κατοχής, με αρχηγούς τον Μπορίς Χόλμπαν και αργότερα τον Μισσάκ Μανουσσιάν. Στο σημείο αυτό, θα θέλαμε να σημειώσουμε ότι ο Boris Holban (1908-2004) ήταν κομμουνιστής που γεννήθηκε το 1908 στη Βεσσαραβία και εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ρουμανίας. Ο Missak Manouchian (1906-1944) ήταν Γαλλοαρμένιος ποιητής, εβραϊκής καταγωγής, μέλος του ΚΚ Γαλλίας από το 1934 και ηγετικό στέλεχος της οργάνωσης FTP-MOI στην περιοχή του Παρισιού.

Η αντάρτικη ομάδα του Μανουσσιάν (Groupe Manouchian) κατάφερε στις 28 Σεπτεμβρίου 1943 να σκοτώσει τον Julius Ritter, αξιωματούχο των SS και στενό συνεργάτη του ναζιστή Fritz Sauckel. Ο Julius Ritter ήταν επόπτης της γαλλικής «Υπηρεσίας Αναγκαστικής Εργασίας» (Service du Travail Obligatoire –STO) και υπεύθυνος για την επιστράτευση Γάλλων εργατών για τα γερμανικά πολεμικά εργοστάσια.

Από τον Αύγουστο μέχρι τον Νοέμβριο του 1943 η ομάδα Μανουσσιάν πραγματοποίησε περίπου 30 επιθέσεις εναντίον γερμανικών στόχων. Στις 16 Νοεμβρίου 1943 ο Μανουσσιάν και άλλοι αντιστασιακοί συνελήφθησαν. Συνολικά 23 αγωνιστές έπεσαν στα χέρια της γερμανικής GFP και καταδικάστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες. Ο Μανουσσιάν μαζί με άλλα 21 άτομα εκτελέστηκαν κοντά στο Παρίσι στις 21 Φεβρουαρίου 1944, ενώ η 32χρονη Ρουμάνα Olga Bancic (1912-1944) εκτελέστηκε στις φυλακές της Στουτγάρδης στις 10 Μαΐου 1944.

Ανάμεσα στους εκτελεσθέντες του Φεβρουαρίου του 1944 ήταν και ο 20χρονος Γαλλοπολωνός Robert Witchitz, ο 28χρονος Ισπανός Célestino Alfonso, ο 21χρονος Γαλλοϊταλός Rino Della Negra, ο 22χρονος Ιταλός Spartaco Fontano, ο 21χρονος Γάλλος Georges Cloarec κ.α.                                                                                              

Τον Αύγουστο του 1942, ισχυρές εκρήξεις συγκλόνισαν το στάδιο Jean Bouin, στο Παρίσι, στη διάρκεια ποδοσφαιρικού αγώνα γερμανικών μονάδων. Τέσσερις στρατιώτες σκοτώθηκαν και πολλοί άλλοι τραυματίστηκαν σοβαρά. Τον Απρίλιο, τον Μάιο και τον Ιούνιο, ο ήχος από τις χειροβομβίδες του Εργατικού Κινήματος Μεταναστών (FTP-MOI), που επιτίθονταν σε αστυνομικούς, γερμανικές περιπόλους και φυλάκια αναπτέρωσε το ηθικό του δοκιμαζόμενου λαού της Γαλλίας.

Πέρα από την ομάδα Μανουσσιάν έδρασαν και άλλες ομάδες του FTP-MOI σε διάφορες άλλες περιοχές της Γαλλίας. Για παράδειγμα, στη Μασσαλία (εργατούπολη και τόπος υποδοχής χιλιάδων μεταναστών από την Ισπανία και την κατεχόμενη Ευρώπη) έδρασε η ομάδα «Compagnie Marat», στη Λυών έδρασε η ομάδα «Compagnie Carmagnole» και στη Γκρενόμπλ η ομάδα «Compagnie Liberté». Οι δύο τελευταίες ομάδες μαζί είχαν 96 θύματα σε διάφορες επιχειρήσεις και δολιοφθορές. Από αυτούς τους 96, οι 29 ήταν Πολωνοεβραίοι, 5 Ούγγροι και Ρουμάνοι Εβραίοι, 17 Ιταλοί, 23 Γάλλοι, 5 Ισπανοί (μαχητές του Ισπανικού Εμφυλίου), 7 Πολωνοί, 2 Αρμένιοι, 1 Γερμανός και 7 αγνώστου εθνικότητας.

Τέλος, στην Τουλούζη έδρασε μια ομάδα με το όνομα «35th Brigade», δηλαδή 35^η Ταξιαρχία. Ηγετική φυσιογνωμία σε αυτή την ομάδα ήταν ο Marcel (Mendel) Langer (1903-1943), ο οποίος πολέμησε στο πλευρό των δημοκρατικών – αντιφασιστών στον Ισπανικό Εμφύλιο μέσα από τις γραμμές των Διεθνών Ταξιαρχιών. Ήταν ένας ιδιαίτερα τολμηρός Πολωνός που δεν λύγισε ποτέ (ούτε καν τη στιγμή του θανάτου) και αφοσιώθηκε ολόψυχα στον αγώνα για το ύψιστο ιδανικό : την ελευθερία.

Το 2009 προβλήθηκε η δραματική ταινία «L’ Armee du crime» («The Army of Crime»), του σκηνοθέτη Robert Guediguian, η οποία αναφερόταν στην ιστορία της αντιστασιακής οργάνωσης FTP-MOI.